EN ISO 14119, tam adıyla “Makinelerde güvenlik – Koruyucularla bağlantılı kilitleme tertibatları – Tasarım ve seçim için prensipler”, hareketli koruyuculara takılan güvenlik anahtarlarının nasıl seçileceğini ve monte edileceğini tanımlar. Amaç, kapı açıkken tehlikeli hareketin çalışmamasını ve kapı açıldığında durmasını sağlamaktır. Standart ayrıca bu tertibatların kolayca devre dışı bırakılmasını önleyecek önlemleri de ele alır.
EN ISO 14119 testlerni ve makinenizin CE belgesi sürecini birlikte yürütelim; CE Danışmanı tüm süreci tek elden üstlenir.
EN ISO 14119 künyesi
| AB Resmî Gazetesi’nde atıf yapılan sürüm | EN ISO 14119:2013 |
|---|---|
| Resmî başlık | Safety of machinery – Interlocking devices associated with guards – Principles for design and selection (ISO 14119:2013) |
| Desteklediği mevzuat | Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT); 20 Ocak 2027’den itibaren (AB) 2023/1230 |
| Standart türü | B tipi güvenlik standardı |
Hangi tertibatları kapsar?
Standart, kilitleme tertibatlarını çalışma prensibine ve kodlu olup olmamasına göre dört tipe ayırır:
- Tip 1: Mekanik çalıştırmalı, kodsuz (menteşe anahtarı, kam ile çalışan konum anahtarı)
- Tip 2: Mekanik çalıştırmalı, kodlu (dilli güvenlik anahtarı, anahtar aktarmalı sistemler)
- Tip 3: Temassız, kodsuz (endüktif, manyetik, kapasitif, optik yaklaşım sensörleri)
- Tip 4: Temassız, kodlu (RFID’li ya da kodlu manyetik güvenlik sensörleri)
Koruyucu kilitlemeli tertibatlar, yani tehlike geçene kadar kapıyı kilitli tutan anahtarlar da kapsamdadır. Standart koruyucunun kendisini değil, ona bağlı tertibatı ele alır; koruyucunun yapısı EN ISO 14120’nin konusudur. Tertibatın bağlandığı kumanda devresinin güvenlik düzeyi ise EN ISO 13849-1 ya da EN IEC 62061 ile belirlenir.
Standardın ana gereklilikleri
- Kilitleme fonksiyonu: Koruyucu kapalı değilken tehlikeli makine fonksiyonu çalışmaz; koruyucu açılırsa durdurma komutu verilir.
- Koruyucu kilitleme gereği: Makinenin durma süresi, kişinin tehlikeli bölgeye ulaşma süresinden uzunsa kapı tehlike bitene kadar kilitli tutulmalıdır.
- Kilitleme prensibi: Yay kuvvetiyle kilitlenip enerjiyle açılan tertibatlar, enerji kesildiğinde kilitli kaldığı için kişi koruması amacıyla tercih edilir.
- Kurtarma düzenleri: Koruyucu kilitlemeli tertibatlarda içeriden kaçış, acil durumda dışarıdan açma ve yardımcı açma düzenleri tanımlanır.
- Devre dışı bırakmanın önlenmesi: Tertibatın bant, yedek dil ya da mıknatıs gibi basit araçlarla kandırılması; gizli montaj, kodlu çalıştırıcı ve sökülemeyen bağlantılarla zorlaştırılır.
- Kodlama düzeyi: Kodlu çalıştırıcılar düşük, orta ve yüksek kodlama düzeyine ayrılır; yüksek düzey, yedek çalıştırıcıyla kandırmayı zorlaştırır.
- Montaj ve sabitleme: Anahtar ve çalıştırıcı, yerinden oynamayacak ve mekanik durdurucu olarak kullanılmayacak biçimde bağlanır.
- Doğrudan mekanik etki ve doğrudan açma: Mekanik anahtarlarda kontaklar, kapı hareketiyle zorlanarak açılacak biçimde düzenlenir.
- Çevre koşulları: Toz, talaş, titreşim ve sıcaklık gibi etkiler tertibat seçiminde dikkate alınır.
EN ISO 14119 doğrulama ve kontrolleri
Kilitleme tertibatları makine üzerinde gözle muayene ve fonksiyon testleriyle doğrulanır. Güvenlik düzeyinin kanıtı EN ISO 13849-2’ye göre yapılan validasyonun parçasıdır.
| Test ya da kontrol | Ne doğrulanır? |
|---|---|
| Fonksiyon testi | Kapı açıkken makinenin başlatılamadığı, çalışırken kapı açıldığında tehlikeli hareketin durduğu |
| Koruyucu kilitleme testi | Tehlikeli hareket sürerken kapının açılamadığı ve kilidin ancak tehlike bittikten sonra çözüldüğü |
| Enerji kesilmesi testi | Elektrik ya da hava kesildiğinde kilidin güvenli durumda kaldığı |
| Kaçış ve acil açma düzenlerinin testi | İçeride kalan kişinin çıkabildiği ve bu durumda makinenin durduğu |
| Montaj muayenesi | Anahtar ve çalıştırıcının sağlam, ayarı bozulmayacak biçimde ve doğru hizada bağlandığı |
| Devre dışı bırakma değerlendirmesi | Operatörü tertibatı kandırmaya iten bir neden olup olmadığı ve alınan önlemlerin yeterliliği |
Birden fazla kapı anahtarının seri bağlandığı devrelerde bir arızanın gizli kalabileceği unutulmamalıdır; bu durum performans seviyesi hesabında dikkate alınır.
CE sürecindeki yeri
- Risk değerlendirmesi: Hareketli koruyucu gereken yerler, erişim sıklığı ve makinenin durma süresi EN ISO 12100 çerçevesinde belirlenir.
- Tasarım: Tertibat tipi, koruyucu kilitleme gereği ve kodlama düzeyi EN ISO 14119’a göre seçilir.
- Doğrulama: Fonksiyon testleri yapılır, devre dışı bırakma olasılığı değerlendirilir.
- Teknik dosya: Tertibat veri sayfaları, devre şemaları ve test kayıtları teknik dosyaya girer.
- Uygunluk beyanı: EN ISO 14119, uygulanan standartlar arasında yazılır.
Uyumlaştırılmış standarda uygunluk, Makine Emniyeti Yönetmeliği‘nin ilgili temel gereklerine uygunluk karinesi sağlar.
Birlikte uygulanan standartlar
- EN ISO 14120: Sabit ve hareketli koruyucuların tasarımı
- EN ISO 13849-1: Kilitleme fonksiyonunun performans seviyesi
- EN ISO 13855: Koruyucu kilitlemesi olmayan kapılarda asgari mesafe
- EN ISO 14118: Beklenmeyen çalışmanın önlenmesi
- EN 60947-5-1 ve EN 60947-5-3: Konum anahtarları ve yaklaşım sensörleri için bileşen standartları
Sık sorulan sorular
Kapıya ne zaman kilitli anahtar gerekir?
Makine, kapı açıldıktan sonra kişinin tehlikeli noktaya ulaşmasından daha geç duruyorsa koruyucu kilitleme gerekir. Durma süresi kısa ise kilitlemesiz anahtar ve yeterli mesafe yetebilir.
Sıradan bir yaklaşım sensörü kapı anahtarı olarak kullanılabilir mi?
Kodsuz temassız sensörler kolayca kandırılabildiği için tek başına kullanıldığında ek önlem gerekir. Uygulamada çoğunlukla kodlu güvenlik sensörleri seçilir.
Operatörler anahtarı köprülüyorsa ne yapılmalı?
Önce nedeni bulunmalıdır. Çoğu zaman ayar ya da temizlik için uygun bir çalışma modu olmadığı için tertibat devre dışı bırakılır. Standart, bu nedeni ortadan kaldırmayı ve ardından kandırmayı zorlaştırmayı ister.
Hangi sürüm geçerli?
AB Resmî Gazetesi’nde atıf yapılan sürüm EN ISO 14119:2013’tür. Teste başlamadan önce güncel atıf kontrol edilmelidir.
Aynı gruptaki diğer standartlar
- EN ISO 13855: Koruyucuların Yaklaşma Hızına Göre Konumlandırılması
- EN ISO 13857: Güvenlik Mesafeleri
- EN ISO 14120: Sabit ve Hareketli Koruyucular
- EN ISO 14118: Beklenmeyen Çalışmanın Önlenmesi
