ATEX Belgesi (2014/34/AB): Bölgeler, Kategoriler ve CE Süreci

ATEX belgesi, patlayıcı ortamlarda kullanılacak teçhizat ve koruyucu sistemlerin 2014/34/AB sayılı ATEX Yönetmeliği’ne uygun olduğunu gösteren belgelerin bütünüdür: tasarım ve test raporları, teknik dosya, kategoriye göre onaylanmış kuruluşun AB tip inceleme belgesi ve AB uygunluk beyanı. Dosya tamamlanınca ürüne CE işareti ve altıgen içindeki Ex işareti iliştirilir. Türkiye’de yönetmelik, Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik adıyla 2016 yılında 29758 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yürütülür.

ATEX belgesi için CE Danışmanı’na başvurun; kategori tespitinden Ex işaretlemesine kadar tüm süreci tek elden yürütürüz.

ATEX nedir?

ATEX, Fransızca “Atmosphères Explosibles” ifadesinin kısaltmasıdır ve patlayıcı ortam anlamına gelir. Patlayıcı ortam; yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ya da toz hâlinde atmosferik şartlarda hava ile oluşturduğu ve tutuşma sonrası yanmanın tüm karışıma yayıldığı karışımdır. Tipik yanıcı gazlar metan, propan, bütan, hekzan, etilen, hidrojen ve asetilendir. Bu ortamlar rafineri ve yakıt depolarında, kimya tesisleri ve laboratuvarlarında, madenlerde, gaz basınç istasyonlarında, boya, gıda, ilaç ve ahşap tozu işleyen tesislerde oluşur.

Avrupa Birliği’nde ATEX iki ayrı mevzuatı tanımlar:

ATEX belgesi nedir, kim düzenler?

ATEX belgesinin içeriği ürünün kategorisine göre değişir:

• Kategori 1 ve M1 ile elektrikli kategori 2 ve M2 ürünlerde onaylanmış kuruluş, tasarımı inceleyip testleri değerlendirerek AB tip inceleme belgesi düzenler; üretim aşaması da kalite güvence ya da ürün doğrulama ile izlenir.
• Elektrikli olmayan kategori 2 ürünlerde üretici iç üretim kontrolü uygular, teknik dosyayı bir onaylanmış kuruluşa tevdi eder.
• Kategori 3 ürünlerde üretici iç üretim kontrolü ile uygunluğu kendisi beyan eder; onaylanmış kuruluş zorunlu değildir.

Her durumda son belge, üreticinin imzaladığı AB uygunluk beyanıdır. Piyasada “Ex sertifikası” ya da “ATEX sertifikası” denen belge, onaylanmış kuruluşun AB tip inceleme belgesidir. IECEx ise ATEX’ten ayrı, gönüllü bir uluslararası belgelendirme şemasıdır; AB dışı pazarlar için istenebilir.

Patlayıcı ortam bölgeleri (Zone)

Bölge sınıflandırması, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle bulunduğuna göre yapılır. Ürün kategorisi, ürünün kullanılacağı bölgeye göre seçilir.

Teçhizat grupları ve kategoriler

G gaz ortamını, D toz ortamını gösterir. Zone 0’da kullanılacak bir ürün kategori 1, Zone 1’de kategori 1 ya da 2, Zone 2’de kategori 1, 2 ya da 3 olabilir.

Kategoriye göre uygunluk değerlendirmesi

Her kategoride birim doğrulama (onaylanmış kuruluşun tek ürünü incelemesi) alternatif olarak seçilebilir. Bileşenler yazılı uygunluk onayı ile verilir ve CE işareti taşımaz.

Ex işareti nasıl okunur?

Örnek bir etiket: CE işareti + 0000 + Ex (altıgen) + II 2G + Ex db IIB T4 Gb

• CE işareti ve 0000: CE işareti ve üretim kontrolüne katılan onaylanmış kuruluşun kimlik numarası (kategori 3’te numara yoktur)
• Ex (altıgen): patlamaya karşı korunma özel işareti
• II 2G: teçhizat grubu II, kategori 2, gaz ortamı
• Ex db: EN IEC 60079 serisine göre koruma türü (burada alev sızdırmaz muhafaza)
• IIB: gaz grubu (IIA, IIB, IIC; IIC hidrojen ve asetilen gibi en kolay tutuşan gazları kapsar)
• T4: sıcaklık sınıfı; yüzey sıcaklığı 135 °C’yi aşmaz
• Gb: teçhizat koruma düzeyi (EPL); Zone 1 için uygun

Yönetmeliğin kapsamı ve kapsam dışı ürünler

Yönetmelik şunları kapsar:

• Muhtemel patlayıcı ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmış teçhizat ve koruyucu sistemler
• Patlayıcı ortam dışında kullanılan ancak teçhizatın patlama riskine karşı güvenli çalışması için gereken güvenlik, kumanda ve ayar cihazları
• Teçhizat ve koruyucu sistemlere monte edilecek bileşenler

Kapsam dışında kalanlar: tıbbi ortamda kullanılan tıbbi cihazlar; patlama tehlikesinin yalnız patlayıcı ya da kararsız kimyasal maddelerden kaynaklandığı teçhizat; yalnız kazara gaz sızıntısıyla nadiren patlayıcı ortam oluşabilen ev ve ticari olmayan ortamlara yönelik ürünler; kişisel koruyucu donanım; uluslararası seyrüseferdeki gemiler ve açık deniz üniteleri; patlayıcı ortamda kullanılacak taşıtlar hariç yolcu ve yük taşıtları; savunma malzemeleri.

ATEX belgesi nasıl alınır?

1. Bölge ve kategori tespiti. Ürünün kullanılacağı Zone belirlenir; buna göre grup, kategori, gaz/toz grubu ve sıcaklık sınıfı hedeflenir.
2. Koruma türünün seçimi. EN IEC 60079-0 genel kuralları ile ürüne uygun koruma türü standardı (örneğin alev sızdırmaz “d”, artırılmış güvenlik “e”, kendinden güvenli “i”, toz için muhafaza “t”; elektrikli olmayan teçhizatta EN ISO 80079-36 ve -37) seçilir.
3. Tutuşma kaynağı analizi ve tasarım. Elektrikli olmayan teçhizatta sürtünme, statik elektrik, sıcak yüzey gibi tutuşma kaynakları değerlendirilir.
4. Testler. Basınç, alev iletmeme, yüzey sıcaklığı, darbe, IP koruma ve toz testleri; sonuçlar teknik dosyaya girer.
5. Onaylanmış kuruluş. Kategori 1 ve elektrikli kategori 2 ürünlerde AB tip incelemesi ve üretim kalite güvencesi başvurusu yapılır.
6. Teknik dosya ve AB uygunluk beyanı. Dosya 10 yıl saklanır; beyan Türkçe tercümesiyle birlikte ürüne eşlik eder. Dosya yapısı için teknik dosya sayfasına bakabilirsiniz.
7. İşaretleme. CE işareti, onaylanmış kuruluş numarası, Ex işareti, grup ve kategori simgeleri ürüne ya da bilgi levhasına konur.

Genel CE süreci için CE belgesi sayfamıza bakabilirsiniz.

PKD nedir? Patlamadan Korunma Dokümanı

Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), 1999/92/AT direktifine paralel olarak 2013 yılında yayımlanan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik gereği işverenin hazırladığı dokümandır; bir kurumdan alınan belge değildir. Yanıcı, parlayıcı ya da patlayıcı madde bulunduran ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan her işyeri için zorunludur ve İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki denetimlerde istenir.

İşveren önce patlayıcı ortam oluşmasını önler; önlenemiyorsa tutuşmasını engeller; her durumda patlamanın zararlı etkilerini azaltacak önlemleri alır. Risk değerlendirmesinde patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve kalıcılığı, statik elektrik dâhil tutuşturucu kaynaklar, tesis, madde ve proseslerin etkileşimi ve olası patlamanın büyüklüğü dikkate alınır. PKD’de şunlar yazılı olarak yer alır:

• Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği
• Yükümlülüklerin yerine getirilmesi için alınacak önlemler
• İşyerinde bölgelere (Zone) göre sınıflandırılmış yerler
• Asgari gereklerin uygulanacağı yerler
• İş ekipmanının tasarım, işletme, kontrol ve bakımının güvenlik kurallarına uygun olduğu
• Kullanılan ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne uygunluğu

Yönetmelik; hastalara tıbbi tedavi uygulanan yerlere, gaz yakan cihazların kullanımına, patlayıcı maddelerin üretim ve depolanmasına ve maden çıkarma işlemlerine uygulanmaz. PKD’de belirtilen bölgelerde yalnız o bölgeye uygun kategoride ATEX belgeli ekipman kullanılabilir; ürün belgesi ile işyeri dokümanı bu noktada birbirine bağlanır.

Üretici, ithalatçı ve dağıtıcının yükümlülükleri

• Üretici ürünü temel sağlık ve güvenlik gereklerine göre tasarlar ve imal eder, teknik dosyayı hazırlar, uygunluk değerlendirmesini yaptırır, AB uygunluk beyanını düzenler ve işaretleri iliştirir; belgeleri 10 yıl saklar.
• Yetkili temsilci yazılı görevlendirmeyle hareket eder; teknik dosya hazırlama görevi devredilemez.
• İthalatçı yalnız uygun ürünleri piyasaya arz eder; üreticinin uygunluk değerlendirmesini yaptığını, teknik dosyanın ve CE işaretinin bulunduğunu kontrol eder.
• Dağıtıcı ürünü piyasada bulundurmadan önce CE işaretini, uygunluk beyanını, talimat ve güvenlik bilgilerini doğrular.

ATEX ve diğer yönetmelikler

• Alçak gerilim: patlayıcı ortam teçhizatı Alçak Gerilim Yönetmeliği kapsamı dışındadır; elektrik güvenliği ATEX altında değerlendirilir.
• Makine: patlayıcı ortamda kullanılacak makine her iki yönetmeliğe de tabidir; bkz. Makine Emniyeti Yönetmeliği.
• EMC ve RoHS: elektronik Ex teçhizatı EMC ve RoHS gereklerine de tabidir; tek bir AB uygunluk beyanında tüm yönetmelikler listelenir.
• Kişisel koruyucu donanım: ATEX kapsamı dışındadır; antistatik giysi ve ayakkabı KKD Yönetmeliği’ne göre belgelendirilir.

Ne kadar sürer?

Kategori 3 üründe tasarım doğrulama, testler ve teknik dosya genellikle 4 ile 8 hafta arasında tamamlanır. Kategori 1 ve 2 ürünlerde onaylanmış kuruluşun AB tip incelemesi ve üretim kalite güvence denetimi eklenir; bu süreç 3 ile 6 ay arasında sürebilir. Ürünün koruma türü ve mevcut test raporlarınıza göre size net bir takvim veririz.

Sık sorulan sorular