EN ISO 13851, tam adıyla “Makinelerde güvenlik – Çift el kumanda tertibatları – Tasarım ve seçim prensipleri”, operatörün iki elini birden kullanmasını gerektiren kumanda düzenlerinin nasıl tasarlanacağını ve hangi tipin hangi makinede seçileceğini tanımlar. Amaç, tehlikeli hareket sürerken operatörün ellerinin tehlike bölgesinin dışında kalmasıdır. Presler, kesme makineleri ve elle beslenen birçok makinede koruma önlemi olarak kullanılır.
EN ISO 13851 testlerni ve makinenizin CE belgesi sürecini birlikte yürütelim; CE Danışmanı tüm süreci tek elden üstlenir.

EN ISO 13851 künyesi
| AB Resmî Gazetesi’nde atıf yapılan sürüm | EN ISO 13851:2019 |
|---|---|
| Resmî başlık | Safety of machinery – Two-hand control devices – Principles for design and selection (ISO 13851:2019) |
| Desteklediği mevzuat | Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT); 20 Ocak 2027’den itibaren (AB) 2023/1230 |
| Standart türü | B tipi güvenlik standardı |
Standart, daha önce kullanılan EN 574’ün yerini almıştır.
Hangi tertibatları kapsar?
Standart, kullanılan enerji türünden bağımsız olarak bütün çift el kumanda tertibatlarına uygulanır. Tertibatın makineyle bütünleşik olması ya da ayrı bir birim olarak piyasaya sunulması fark etmez. Tipik kullanım alanları:
- Mekanik, hidrolik ve pnömatik presler
- Giyotin makaslar ve kesme makineleri
- Perçinleme, sıkma ve montaj istasyonları
- Elle beslenen kalıplama ve şekillendirme makineleri
- Taşınabilir kumanda pedestalları ve programlanabilir sistemlerle kurulan çift el fonksiyonları
Çift el kumanda yalnız onu kullanan kişiyi korur; makinenin çevresindeki diğer kişiler için ayrıca koruyucu ya da koruma donanımı gerekir. Hangi makinede çift el kumandanın yeterli sayılacağını bu standart değil, makinenin risk değerlendirmesi ve varsa C tipi standardı belirler.
Standardın ana gereklilikleri
- İki elin birlikte kullanımı: Tehlikeli fonksiyon ancak iki kumanda elemanına aynı anda basıldığında başlar ve basılı tutulduğu sürece devam eder.
- Bırakınca durma: Kumanda elemanlarından biri bırakıldığında çıkış sinyali kesilir.
- Yeniden başlatma koşulu: Yeni bir çevrim için iki elemanın da bırakılıp yeniden basılması gerekir (II. ve III. tipler).
- Eş zamanlı çalıştırma: III. tipte iki elemana en çok 0,5 saniye arayla basılmış olmalıdır; aksi durumda çıkış sinyali oluşmaz.
- Tipler: Standart I, II ve III (A, B, C) tiplerini tanımlar; tipler arasındaki fark, sağlanan fonksiyonel özellikler ve kumanda devresinin arızaya karşı davranışıdır.
- Kandırmanın önlenmesi: Tertibat tek elle, aynı kolun eli ve dirseğiyle, ön kol, diz, kalça gibi vücut bölümleriyle ya da basit yardımcı nesnelerle çalıştırılamayacak biçimde düzenlenir.
- İstem dışı çalıştırmanın önlenmesi: Kumanda elemanlarının yerleşimi, siperleri ve çalıştırma kuvveti kazara basılmayı zorlaştırır.
- Güvenlik mesafesi: Tertibat, operatör elini bırakıp tehlike bölgesine ulaşana kadar hareketin duracağı uzaklığa yerleştirilir.
- Taşınabilir kumanda istasyonları: Devrilmeye karşı kararlılık ve makineye olan mesafenin korunması için önlemler istenir.
- İşaretleme ve kullanım bilgileri: Tertibatın tipi, bağlantı ve montaj koşulları, tepki süresi gibi bilgiler kullanıcıya verilir.
EN ISO 13851 doğrulama kontrolleri
Doğrulama; gözle muayene, fonksiyon deneyleri, ölçüm ve kumanda devresinin analiziyle yapılır. Hangi kontrollerin uygulanacağı tertibatın tipine bağlıdır.
| Test ya da kontrol | Ne doğrulanır? |
|---|---|
| Fonksiyon deneyi | İki elemana birlikte basılmadan çıkış sinyalinin oluşmadığı, biri bırakıldığında sinyalin kesildiği |
| Eş zamanlılık ölçümü | III. tipte iki basış arasındaki süre sınırı aşıldığında makinenin çalışmadığı |
| Yeniden başlatma kontrolü | Tek eleman basılı tutulurken diğerine yeniden basmanın yeni çevrim başlatmadığı |
| Kandırma deneyleri | Tek el, el ve dirsek, ön kol ve diğer vücut bölümleriyle çalıştırmanın engellendiği |
| Arıza analizi ve arıza benzetimi | Kumanda devresindeki tek bir arızanın güvenlik fonksiyonunu ortadan kaldırıp kaldırmadığı (tipe göre) |
| Güvenlik mesafesi hesabı ve durma süresi ölçümü | Tertibatın tehlike bölgesine göre doğru uzaklıkta olduğu |
| İşaretleme ve belge kontrolü | Tip bilgisinin ve montaj talimatlarının eksiksiz olduğu |
Güvenlik mesafesi, makinenin ölçülen durma süresine göre hesaplandığı için fren ya da valf performansı değiştiğinde yeniden kontrol edilir.
CE sürecindeki yeri
- Risk değerlendirmesi: Çift el kumandanın tek başına yeterli olup olmadığı EN ISO 12100 çerçevesinde değerlendirilir.
- Tasarım: Tertibatın tipi, gereken performans seviyesine göre seçilir; kumanda elemanlarının yerleşimi kandırmayı önleyecek biçimde çizilir.
- Doğrulama ve testler: Fonksiyon ve kandırma deneyleri yapılır, durma süresi ölçülür ve güvenlik mesafesi hesaplanır.
- Teknik dosya: Test raporları, şemalar, kritik bileşen listesi ve kullanım kılavuzu teknik dosyaya girer.
- Uygunluk beyanı: EN ISO 13851, uygulanan standartlar arasında yazılır ve CE işareti iliştirilir.
Uyumlaştırılmış standarda uygunluk, Makine Emniyeti Yönetmeliği‘nin ilgili temel gereklerine uygunluk karinesi sağlar.
Birlikte uygulanan standartlar
- EN ISO 13855: Koruma donanımlarının yaklaşma hızına göre konumlandırılması; güvenlik mesafesi bu standartla hesaplanır
- EN ISO 13849-1: Kumanda sisteminin güvenlikle ilgili kısımları ve performans seviyesi
- EN ISO 13850: Acil durdurma fonksiyonu
- EN 60204-1: Makinelerin elektrik teçhizatı
- EN ISO 16092-1: Preslerin genel güvenlik kuralları
- EN ISO 13857: Tehlike bölgelerine ulaşmayı önleyen güvenlik mesafeleri
Sık sorulan sorular
Çift el kumanda her makinede yeterli midir?
Hayır. Yalnız kumandayı kullanan operatörü korur. Makineye başka kişilerin yaklaşabildiği ya da parça fırlama riskinin bulunduğu durumlarda ek önlem gerekir.
Hangi tip seçilmelidir?
Seçim, risk değerlendirmesinde belirlenen risk düzeyine ve varsa makinenin C tipi standardına göre yapılır. Preslerde çoğunlukla en yüksek tip istenir.
Hazır alınan çift el kumanda modülü yeterli olur mu?
Modülün uygun tipte olması gerekir; ancak yerleşim, kandırmaya karşı düzenleme ve güvenlik mesafesi makine üzerinde ayrıca doğrulanır.
Hangi sürüm geçerli?
AB Resmî Gazetesi’nde atıf yapılan sürüm EN ISO 13851:2019’dur. Teste başlamadan önce güncel atıf kontrol edilmelidir.
Aynı gruptaki diğer standartlar
- EN ISO 20607: Makine Kullanım Kılavuzu
- EN ISO 11202: Makinelerde Gürültü Emisyonu Ölçümü
- EN ISO 13849-2: Kumanda Sistemlerinin Geçerli Kılınması
- EN ISO 13850: Acil Durdurma Fonksiyonu
